PIEŚNI MASOWE WITOLDA LUTOSŁAWSKIEGO W KONTEKŚCIE DOKTRYNY REALIZMU SOCJALISTYCZNEGO Małgorzata Sułek

Stan książki: bardzo dobry.

Minimalne przybrudzony blok książki w dolnej części.

Pieśni masowe Witolda Lutosławskiego w kontekście doktryny realizmu socjalistycznego – Małgorzata Sułek

Pozycja odważna i fundamentalna na polskim rynku literatury muzykologicznej oraz historyczno-socjologicznej. Jej autorka, ceniona badaczka Małgorzata Sułek, podjęła temat przez lata spychany na margines oficjalnych biografii kompozytorskich – okres przymusowego zderzenia polskiej awangardy muzycznej z totalitarną ideologią stalinizmu po zjeździe w Łagowie w 1949 roku. Ta rygorystyczna monografia naukowa stanowi głębokie, bezkompromisowe studium nad mechanizmami presji politycznej oraz strategiami przetrwania artysty w systemie autorytarnym.

Witold Lutosławski, powszechnie kojarzony ze szlachetnym neoklasycyzmem, aleatoryzmem kontrolowanym i najwyższym rygorem formalnym, w latach 1950–1953 skomponował kilkadziesiąt pieśni masowych i estradowych (m.in. „Towarzysz”, „Pieśń o trzech rewolucjach” czy „Nowa Huta”). Małgorzata Sułek rezygnuje z powierzchownych, łatwych ocen moralnych tego procederu. Zamiast tego z naukową precyzją analizuje te utwory w podwójnym kontekście: jako realizację narzuconych odgórnie przez Ministerstwo Kultury i Sztuki założeń estetycznych realizmu socjalistycznego (postulat przystępności, optymizmu, ludowości) oraz jako przejaw genialnego warsztatu kompozytorskiego, który bronił się przed prymitywizacją nawet w ramach narzuconego, propagandowego szablonu.

Treść monografii charakteryzuje się wzorowym, analityczno-krytycznym układem. Autorka drobiazgowo bada strukturę muzyczną pieśni masowych Lutosławskiego – ich uproszczoną melodykę, marszową rytmikę, tradycyjną harmonikę, a także analizuje warstwę tekstową, podporządkowaną celom agitacyjnym.

Sułek stawia pasjonujące pytania o granice kompromisu artystycznego i demaskuje paradoks polegający na tym, że pisanie pieśni masowych (często pod pseudonimami, jak „X_X_X”) było dla Lutosławskiego nie tylko przymusem politycznym, ale i materialnym warunkiem przetrwania, pozwalającym mu w zaciszu gabinetu pracować nad wielkimi, autonomicznymi dziełami (jak „Koncert na orkiestrę”).

O autorce:

Małgorzata Sułek to wybitna polska muzykolożka, teoretyczka muzyki oraz badaczka dziejów kultury muzycznej w okresie Polski Ludowej. W swojej pracy naukowej specjalizuje się w trudnych, interdyscyplinarnych zagadnieniach leżących na pograniczu estetyki muzycznej, socjologii sztuki oraz historii politycznej Europy Środkowo-Wschodniej XX wieku. Jest autorką cenionych rozpraw i artykułów naukowych dedykowanych problematyce realizmu socjalistycznego i jego wpływu na rodzimą awangardę. Jej badania wyróżniają się unikalnym rygorem metodologicznym, głębokim krytycyzmem wobec źródeł archiwalnych oraz wolnym od ideologicznych uprzedzeń dążeniem do prawdy historycznej.

Obowiązująca w Polsce zaledwie kilka lat doktryna realizmu socjalistycznego wywarła niebagatelny wpływ na polskie życie kulturalne i twórczość początku drugiej połowy XX wieku. W ostatnich latach pojawiło się sporo prac traktujących o przejawach socrealizmu w różnych dziedzinach sztuki, jednak na gruncie historii muzyki jest to nadal terra incognita. Brak zainteresowania ze strony muzykologów tym okresem trudno wytłumaczyć, gdyż stworzono wówczas dzieła wyraźnie różniące się pod względem funkcji i formy od tych, które powstały przed 1949 i po 1955 roku. Jednym z uprawianych wówczas gatunków była pieśń masowa pisana do propagandowych tekstów poetyckich. W latach pięćdziesiątych utwory tego rodzaju tworzyli niemal wszyscy polscy kompozytorzy, również tak wybitni, jak Witold Lutosławski. Dzieła socrealistyczne nie odegrały dużej roli w dorobku twórczym Lutosławskiego z dwóch względów: po pierwsze, skomponował on tylko kilka pieśni masowych, a po drugie, nie uważał ich za prace wartościowe i traktował fakt ich napisania jako przysłowiowe "zło konieczne". Nic zatem dziwnego, że o twórczości masowej Lutosławskiego napisano dotąd niewiele. (...) Celem niniejszej pracy, oprócz analizy i próby oceny wartości artystycznej pieśni masowych Lutosławskiego, jest zebranie rozproszonych po różnych źródłach informacji, sprostowanie błędnych danych oraz ukazanie tych utworów na tle tendencji w kulturze powstałej pod wpływem realizmu socjalistycznego. Analizie poddane zostały wszystkie pieśni masowe Lutosławskiego, zarówno opublikowane nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego lub "Czytelnika", jak i pozostające w rękopisach znajdujących się w Archiwum Fundacji Paula Sachera w Bazylei. (...) Praca zawiera pięć aneksów. Pierwszy jest zestawieniem różnych propozycji datowania badanych utworów, drugi zawiera wykaz wszystkich odnalezionych przeze mnie wydań pieśni masowych Lutosławskiego. Trzeci aneks jest tabelarycznym przedstawieniem obecności "masówek" Lutosławskiego na antenie Polskiego Radia w latach 1950-1955. W aneksie czwartym zamieszczono zapis nutowy i słowa pozostającej do tej pory w rękopisie pieśni Towarzysz, zaś aneks piąty zawiera zapis Marsza czasu oraz zestawienie polskich tłumaczeń rosyjskiego tekstu. Do pracy dołączone są również bibliografia i dyskografia, zawierające wykaz wszystkich źródeł pisanych i dźwiękowych, którymi posługiwałam się formułując hipotezy i wnioski.

(Ze wstępu Autorki)